Kan een modern mens, gewapend met wetenschap, filosofie en historische kennis, nog eerlijk christen zijn? Die vraag vormt het vertrekpunt van de nieuwe documentaire van Renzo Merbis. In een eerlijke persoonlijke zoektocht laat Merbis twijfel, scepsis en geloof voortdurend met elkaar botsen.
Merbis, die bekendstaat om zijn christelijke video’s op sociale media, kiest niet voor een veilige route. In plaats van uitsluitend argumenten vóór het christendom te verzamelen, besluit hij zijn eigen overtuigingen op de proef te stellen. “Ik wil mijn christelijke bril even afzetten en serieus objectief kijken naar hetgeen ik geloof,” zegt hij aan het begin van zijn onderzoek. “En accepteren dat, indien het niet klopt, dat misschien alles verandert.”
Dat maakt de documentaire direct persoonlijk. De aanleiding is niet alleen intellectueel, maar ook existentieel. Merbis vertelt openhartig over het lijden in de wereld, onbeantwoorde gebeden en de langdurige ziekte van zijn vrouw. “Als God zo goed is en ook almachtig, waarom laat Hij dit dan toe?” vraagt hij zich hardop af. Het zijn vragen die volgens hem niet langer met eenvoudige antwoorden kunnen worden afgedaan.
Geen propagandafilm
De documentaire onderscheidt zich doordat Merbis nadrukkelijk ruimte geeft aan mensen die zijn geloof juist afwijzen.
Een van de eerste gesprekken voert hij met voormalig christen Jacob-Carl Pauw. Ooit las Pauw de Bijbel meerdere malen volledig door en zette hij zich actief in voor zijn geloof. Inmiddels is hij overtuigd atheïst.
Op de vraag of Jezus uit de dood is opgestaan, antwoordt hij zonder aarzelen: “Nee, sowieso niet. Dat is de grootste onzin die ik ooit heb geloofd.” Volgens Pauw heeft een echte God geen apologeten nodig om Zijn bestaan aannemelijk te maken. “Als God zich werkelijk wil openbaren, dan zou dat duidelijk moeten zijn. Er zou niet zoveel hersengymnastiek nodig moeten zijn om het redelijk te maken.”
De ontmoeting laat zichtbaar sporen na bij Merbis. Dagen later vertelt hij dat de woorden van Pauw hem zijn blijven achtervolgen. “Ik lees soms de Bijbel en ga mijn dag in met méér vragen dan waarmee ik begon. Dat is eigenlijk niet wat het zou moeten doen.”
Op zoek naar de grenzen van de wetenschap
Voor antwoorden reist Merbis naar Leuven, waar hij spreekt met kosmoloog dr. Thomas Hertog, jarenlang de rechterhand van de beroemde natuurkundige Stephen Hawking.
Hertog legt uit dat de moderne kosmologie steeds verder terug kan kijken richting het ontstaan van het heelal, maar dat de oerknal tegelijkertijd de grens markeert van wat de wetenschap kan waarnemen.
“Mijn aanvoelen is dat we met de oerknal iets ontdekt hebben dat eigenlijk geen oorzaak heeft,” zegt Hertog. Volgens hem verdampen onze gebruikelijke begrippen van tijd en causaliteit op dat punt. “Dat betekent niet dat er niets was, maar dat wij er als waarnemers niets over kunnen zeggen.”
Hoewel Hertog zichzelf geen gelovige noemt, ziet hij geen fundamentele tegenstelling tussen wetenschap en geloof. “Ik zie geen enkele spanning tussen de kosmologie en het Bijbelverhaal,” zegt hij. Tegelijkertijd waarschuwt hij ervoor wetenschap te gebruiken om Gods bestaan te bewijzen. “Dan ben je eigenlijk wetenschap aan het doen in plaats van geloof.”
Filosofie als brug
Na Leuven reist Merbis door naar Amsterdam voor een gesprek met filosoof dr. Emanuel Rutten. Waar Hertog de grenzen van de wetenschap beschrijft, probeert Rutten juist te laten zien dat de filosofie verder kan redeneren.
Volgens Rutten wijst het feit dat het universum een begin heeft gehad op een oorzaak buiten ruimte en tijd. “De oorzaak van alle ruimte moet zelf buiten de ruimte zijn. De oorzaak van alle tijd moet buiten de tijd zijn,” zegt hij.
Ook het zogenoemde fine-tuningargument komt uitgebreid aan bod. De natuurconstanten van het universum blijken volgens hem zo nauwkeurig afgestemd dat toeval nauwelijks een overtuigende verklaring vormt.
“Dat schreeuwt om een verklaring,” stelt Rutten. “Als toeval en noodzakelijkheid onvoldoende zijn, blijft uiteindelijk intentionaliteit over: een bewust wezen dat het universum zo heeft ingericht.”
Evolutie als vijand?
Een andere veelbesproken kwestie is de verhouding tussen geloof en evolutie. Hoogleraar moleculaire biofysica dr. Cees Dekker (TU Delft) verwerpt de gedachte dat wetenschap en christendom elkaar uitsluiten.
“Dat grote conflict tussen geloof en wetenschap is eigenlijk een mythe uit de negentiende eeuw,” zegt Dekker. Volgens hem beschrijft wetenschap de mechanismen van de werkelijkheid, terwijl geloof antwoord probeert te geven op de vraag waarom die werkelijkheid bestaat.
Ook evolutie vormt volgens hem geen bedreiging voor het christelijk geloof. “God is de Schepper. De wetenschap beschrijft vervolgens de processen waarmee die werkelijkheid zich ontwikkelt, zoals zwaartekracht of evolutie.”
Van de Ardennen naar Jeruzalem
De tweede helft van de documentaire verschuift van filosofie naar geschiedenis.
Samen met geofysicus Hans Hoogerduijn bezoekt Merbis geologische vindplaatsen in de Ardennen. Hoogerduijn verdedigt de stelling dat bepaalde aardlagen beter verklaard kunnen worden door een wereldwijde catastrofe dan door langzame geologische processen. Daarmee neemt hij een positie in die afwijkt van de gangbare wetenschappelijke consensus. De documentaire presenteert deze visie als onderdeel van het bredere debat, zonder uitgebreid in te gaan op de kritiek vanuit de reguliere geologie.
Vervolgens reist Merbis naar Israël, waar archeologie centraal staat.
Hoofdarcheoloog dr. Amit Re’em van de Israel Antiquities Authority laat hem eeuwenoude straten, de Siloamvijver en opgravingen rondom de Tempelberg zien.
“Archeology speaks,” zegt Re’em meerdere keren. Volgens hem bevestigen de opgravingen dat de geografische en historische context van de Bijbel klopt. “De stad was hier. De gebouwen die in het Nieuwe Testament worden beschreven waren hier. De fysieke omgeving van de verhalen bestaat.” Tegelijkertijd maakt hij duidelijk dat archeologie historische context kan bevestigen, maar geen wonderen bewijst.
De kruisiging en de Dode Zeerollen
Een van de meest bijzondere bezoeken brengt Merbis aan professor Israel Hershkovitz van de Universiteit van Tel Aviv.
Daar krijgt hij een hielbeen te zien waarin nog altijd een Romeinse spijker zit — een van de weinige tastbare archeologische bewijzen van kruisiging uit de eerste eeuw.
“Er zijn heel weinig fysieke bewijzen van kruisiging,” legt Hershkovitz uit. “Dit brengt ons zo dicht mogelijk bij de historische werkelijkheid van de tijd van Jezus.” Hij laat zien dat de wijze waarop mensen werden gekruisigd mogelijk anders was dan eeuwenlang in de christelijke kunst is afgebeeld.
Later bezoekt Merbis ook de grotten van Qumran en de Israel Antiquities Authority om onderzoek te doen naar de Dode Zeerollen. Zijn centrale vraag luidt: zijn de Bijbelteksten in tweeduizend jaar tijd betrouwbaar overgeleverd, of zijn ze ingrijpend aangepast?
Meer vragen dan antwoorden
De documentaire probeert uiteindelijk niet alle discussies definitief te beslechten. Wel laat zij zien dat veel klassieke bezwaren tegen het christendom — over wetenschap, archeologie, moraal en geschiedenis — volgens de geïnterviewde experts serieuzer onderzocht kunnen worden dan vaak gebeurt.
Tegelijkertijd blijft Merbis zichzelf voortdurend bevragen.
“Als het christendom niet waar is,” zegt hij ergens halverwege de film, “dan heb ik mijn leven gebouwd op een leugen. Maar als het wél waar is, dan is er niets belangrijkers.”
Juist die spanning maakt de documentaire interessant. Niet omdat alle kijkers na afloop overtuigd zullen zijn, maar omdat Merbis laat zien dat geloof voor hem geen vlucht is voor moeilijke vragen, maar juist een uitnodiging om ze onder ogen te zien.
Zijn centrale vraag blijft daarmee tot de laatste minuut overeind:
Kan een modern mens, intellectueel eerlijk, nog christen zijn?
Het antwoord laat hij uiteindelijk grotendeels aan de kijker.
Bekijk hier de documentaire:
